Spring naar inhoud

De economische betekenis van de politieke economie

30 augustus 2019

_______________________________________________________________________________________________

Als het waar is dat houdbaarheidstekort en begrotingsregels hun economische betekenis verloren hebben, zoals Bas Jacobs in zijn blog op de ESB site stelt, dan geldt dat faillissement natuurlijk voor de hele Nederlandse politieke economie en zijn splippendragers het CPB en de Nederlandse politieke economen.[2] Ook de Nederlandse media zijn dan flink tekort geschoten door de aannames van die politieke economen klakkeloos over te pennen.

Eerder toonden we al eens aan dat de hoogte van de belastingclaim op het Nederlandse pensioenvermogen (eind 2020 ruim € 600 mld. en eind 2060 ruim € 1.600 mld.) zich slecht verdraagt met de uiterst geringe hoogte van het houdbaarheidssaldo (MN 2019 -0,4% bbp) en dat het CPB dus wat uit te leggen had.[3]

We zullen hier op enkele aspecten van Jacob’s interessante blog artikel ingaan.

_______________________________________________________________________________________________

§ 1 Inleiding

Volgens Jacobs heeft de negatieve rente op de staatsobligaties mogelijk verstrekkende gevolgen voor de houdbaarheidssommen en begrotingsregels. Ook het aandeel kapitaalgedekte pensioenen is mogelijk te groot geworden en de dynamiek is uit de Nederlandse economie.  We zullen zien waar de MEV 2020 meekomt, maar gezien de prestaties uit het verleden valt het te verwachten dat het CPB achter de feiten aanloopt.

De rentelasten op de overheidsschuld zijn momenteel volgens Jacobs en het CPB 0,7% bbp (5,5 mld.), in 1995 was dat op zijn top 4,7% bbp (€ 16,2 mld.). Die rentedaling heeft nooit invloed gehad op de normen van het Stabiliteits- en Groeipact. Dat geldt overigens bij mijn weten ook voor het belastingtarief in box 1. Die overheidsschuld werd meer dan belegd in de belastingclaim op het pensioenvermogen waarop jaarlijks een fors rendement werd gemaakt dat niet in de boeken van staat wordt verantwoord.

In de houdbaarheidssommetjes van het CPB, die veel weghebben van cijferkabbalistiek en waar in Nederland overdreven veel waarde aan wordt toegekend, speelt de hoogte van de rente een belangrijke rol. In de eerste plaats voor het contant maken van de jaarlijkse inkomsten- en uitgavenstromen van de overheid en in de tweede plaats voor de prognotisering van het substantiële pensioeninkomen van de pensioendeelnemers. Dat pensioeninkomen wordt bepaald door het Financieel Toetsingskader (FTK) dat het CPB in zijn prognoses (rekening houdend met indexaties!) simuleert. Dat FTK wordt door de politiek bepaald en is door de gehanteerde rekenrente nogal los gezongen van de realiteit, die in het historisch werkelijk bepaalde rendement op dat vermogen tot uitdrukking komt. Het CPB werkt. zoals Jacobs ook aangeeft, voor deze berekeningen consistent met een reële rente van 3% en wel sinds 2010. [3]

Het wordt tijd dat het CPB zijn houdbaarheidssommetje actualiseert en dit keer wel met parameters die enige relatie hebben met de economische realiteit. Mocht de zinloosheid van die excercitie zelfs voor het CPB dan eindelijk duidelijk zijn geworden, dan moet dat instituut maar eens met de billen bloot.

§2 De schuld van de lage rente

Volgens Jacobs heeft het beleid van de ECB nauwelijks (“enige tienden van procenten”) de huidige lage rente veroorzaakt. Een consequentie van die redenering is dan dat het opkoopbeleid van Draghi met onmiddllijke ingang kan worden stopgezet.  Het is dus aan Knot om dit over het voetlicht te brengen. Als redenen wordt door Jacobs de in de haute finance gebruikelijke verklaringen opgedist zoals: vergrijzing, toename vermogensongelijkheid, geringe investerigen door technologische ontwikkelingen en de grote vraag naar risicovrije beleggingen. Je kunt daar de verklaringen voor de lage productiviteitsstijging aan toevoegen. [10] Gezien de internationale vrije kapitaalmarkt gaat het hierbij natuurlijk om globale ontwikkelingen.

Aangezien de ECB altijd de schuld krijgt is het goed om ook van hun visie op de lage rente kennis te nemen. [4] Helaas wordt daar niet uiteengezet hoe de ECB zich t.z.t. van zijn asset purchase program activa ontdoet zonder verlies.[5]

Veruit het grootste deel van het pensioenvermogen van de pensioenfondsen en het vermogen van de verzekeringsmaatschappijen is in het buitenland belegd. [6] We exporteren door onze spaarzin dus een fors deel van ons beleggingsprobleem en helpen mee aan een lage rente in het buitenland. Hoewel we ons partijtje meeblazen [14] is daarbij overigens wel sprake van de spreekwoordelijke muis en olifant op het houten bruggetje.

§3 Onze “economisch dynamisch inefficiënte economie”

De remedie voor een dergelijke inefficiënte economie is volgens Jacobs het tegendeel van de huidige situatie: hogere consumptie, lagere besparingen en hogere investeringen, zowel privaat als publiek, voor een hoger maatschappelijke welvaart voor huidige en toekomstige generaties. Dat voorkomt ook bubbles op de huizenmarkt en aandelenmarkt.

§3.1 investeringen

Meer investeringen in de publieke sector zijn echter alleen nuttig als dit niet leidt tot een forse prijsopdrijving. Het overheidsapparaat is vaak uiterst inefficient en kan een forse uitbreiding vermoedelijk niet aan. De huidige onderbesteding van Rutte III geeft tevens aan dat er naast een kwaliteisprobleem een capaciteitsprobleem is. De onderbesteding en de verhuurdesheffing onder Rutte I en II heeft tot onnodige economische verliezen geleid, vooral in de huizenmarkt. Onderwijsinvesteringen zijn alleen nuttig als dit ook tot een kwaliteitsverbetering en capaciteitsuitbreiding leidt.

§3.2 Verminder kapitaaldekking in de pensioenen

Het totale pensioenvermogen is door het ontbreken van behoorlijke derde pensioenpijler gegevens onvolledig. Van de bijdrage Pensioenvermogen 2008-2020 gebaseerd op DNB-cijfers weten we dat het pensioenvermogen in de periode 2008-2018 met € 758 mld. steeg. Het aandeel van de staat was € 265 mld. en van de deelnemers € 493 mld. In de periode 2008-2017 werd in totaal € 685 mld. rendement op het pensioenvermogen gemaakt, € 240 mld. voor de staat en € 445 mld. voor de deelnemers. Dat rendement werd in belangrijke mate in het buitenland gemaakt. en het rampjaar 2008 (rendement € -109 mld. is daarbij inbegrepen. De staat verantwoordde geen stuiver van die belastingclaim in zijn boeken, ook de deelnemers merkten nauwelijks iets van hun aandeel in het rendement. Eind 2060 zal de belastingclaim op het pensioenvermogen ca € 1.635 mld. bedragen en hebben we ook al lang geen EMU-overheidsschuld (!) meer.

Het Nederlandse pensioenstelsel kent verplichte deelname. Met een rekenrente van nihil en een inflatie van 1,7% is die verplichte deelname in strijd met art 1 OVRM en komt die deelname neer op expropriatie door de staat.

Jacobs stelt, nogal uit de losse pols in zijn artikel:

De pensioenfondsen hebben daarnaast twee ongedekte rekeningen die kunnen oplopen tot honderden miljarden euro’s: de overgangskosten bij de afschaffing van de doorsneepremie (CPB, 2016) en het ontbreken van geld om indexatiebeloftes te kunnen inlossen. Voor een inflatie-geïndexeerd pensioen is een dekkingsgraad van ongeveer 150 nodig (Westerhout et al., 2004).

Het CPB becijferde de premiederving door afschaffing van de doorsneepremie juli/2016 op  € 100 mld., maar kwam nog geen jaar later (juni 2017) door de lagere rente al op € 60 mld. [7a] Het effect is sterk afhankelijk van de veronderstellingen en de rente, het Actuarieel Genootschap kwam juni/2016 op een transitie-effect van € 41 mld. [8] Per eind juli 2019 komt het door Jacobs aangehouden dekkingsgraad gat van 50% overeen met € 757 mld. pensioenvermogen [7b] en in totaal is Jacobs’ “ongedekte rekening” volgens zijn eigen cijfers dus € 857 mld. (56,2 % pensioenvermogen).

De 150% dekkingsgraad voor een toen welvaartsvast pensioen is nogal gedateerd (2004) omdat er inmiddels sprake is van een inflatie geindexeerd pensioen. [7b;12]. Het ABP heeft blijkens zijn site een dekkingsgraad van 122 % nodig om onder het huidige FTK volledig te kunnen indexeren voor inflatie. Ook dat pensioen is door de staat immers al van waardevast naar inflatie geïndexeerd teruggebracht. Over de pensioenroof van de staat bij het ABP onder Lubbers/Kok doen we er verder maar het zwijgen toe.

Jacob’s voorstelling van de stand van zaken van de pensioenfondsen onder het kapitaaldekkingsstelsel is dus, naar ik helaas toch moet aannemen tegen beter weten in, bewust misleidend. Met het rendement in het afgelopen decennium van alle pensioenfondsen gezamenlijk is immers, zoals we hiervoor zagen, niets mis en de gemiddelde pensioendeelnemer kan vermoedelijk nergens anders een vergelijkbaar rendement halen. Voor de hoogte van de uitkering/indexering en het onzalige FTK moet de deelnemer bij de politiek en het gebruik van zijn stempotlood zijn. Ook schijnen die politieke economen een mening te hebben over de risicovrije rente waartegen de pensioenverplichting contant gemaakt moet worden, zonder overigens te kunnen uitleggen wat er eigenlijk risicovrij is voor een deelnemer aan de huidige pensioenregeling.

Of het omslagstelsel de oplossing is om de pensioenuitkering te indexeren is maar zeer de vraag. Met het omslagstelsel van de AOW bleek de overheid immers ook niet te vertrouwen. De AOW volgt al vele jaren de welvaartsontwikkeling niet, zoals Verbon omstandig heeft aangetoond.[8] Je komt dan dus in elk geval in de drup, de regen van het pensioenstelsel wordt ook alleen veroorzaakt door het door de politiek vastgestelde FTK.

§3.3 Herzie begrotingsregels

Jacobs maakt zich zorgen omdat de overheid bij toekomstige overschotten niet langer kan optreden als “uitgever in laatste instantie” om sparen voor de oude dag mogelijk te maken. Dit verschilt nauwelijks van de huidige situatie waarbij de overheid de pensioenfondsen opscheept met zijn belastingclaim van € 600 mld. Die fondsen beleggen die claim grotendeels in het buitenland tegen een historisch gezien aantrekkelijke opbrengst. De staat heeft daarbij geen moer over het beleggingsbeleid te vertellen, een democratisch deficiet van de eerste orde. Die opbrengst voor de staat wordt niet in zijn boeken verantwoord, de kosten, als rente op de overheidsschuld, wel. (≠ matching principle). De opbrengst voor de deelnemers verdwijnt in het politieke zwarte gat van de rentetermijnstructuur.

Als er overigens pensioenrechten afgestempeld gaan worden dan moet het MvF ook inschikken. Jacobs gaat aan dit probleem in zijn artikel geheel voorbij.

De conclusie van Jacobs is:

“De begrotingsregels schrijven echter voor dat Nederland een structureel begrotingstekort mag hebben van ten hoogste 0,5 procent. Als de overheid daarom overschotten blijft kweken, zal de Nederlandse staatsschuld op lange termijn verdwijnen, met alle consequenties van dien voor banken, pensioenfondsen en verzekeraars, die dan geen risicovrije beleggingen meer hebben.”

Gegeven het Nederlandse pensioenstelsel met zijn omkeerregel pensioenen slaan en sloegen die EU-begrotingsregels soswieso helemaal nergens op, te meer daar de pensioenen van de ambtenaren ook nog eens zijn afgefinancierd. Die 60% schuldnorm was een EU invented tradition die in het verleden nauwelijks werd gehaald. De pagina Intro en actueel geeft de meest recente stand van zaken van de Nederlandse overheidsfinanciën weer op basis van de augustus 2019 raming.

Voor ons begrotingsbeleid zijn de macro-economische elementaire algebra sommetjes van Jacobs in zijn artikel dus helemaal niet nodig. De werkelijke overheidsschuld is de facto een overheidsactief van € 200 mld. en die zgn. EMU-schuld kan dus fluitend in enkele jaren volledig worden afgebouwd. De rente op een niet bestaande overheidsschuld is nihil en over het inkomen dat aan bruto pensioenpremie wordt besteed (ca € 45 mld. incl. “werkgevers-deel” en derde pensioenpijler) kan aan belasting en sociale premies worden blootgesteld tegen gemiddeld 52%. De extra opbrengst [13] die e.e.a. oplevert is goed voor een uiterst forse belastingverlaging in box 1. De begroting in het vervolg gewoon sluitend houden is dan vervolgens afdoende. We laten al geen staatsschuld na aan het nageslacht en die zijn zo wel afdoende gematst.

Als vervolgens het netto pensioenvermogen en de eigen woning ook in  box 3 worden belast door afschaffing van het HRA-infuus kan die belasting in box 1 nog verder naar beneden. Uiteraard zal dan de vrijstelling box 3 aanzienlijk omhoog moeten. Ook zullen eindelijk, net als in het buitenland, de werkelijk rendementen  op het vermogen moeten worden belast, en dat is volgens ons eigen CPB een fluitje van een cent.[10]

________________

Laatst bijgewerkt 31 augustus 2019

[1] ESB, Bas Jacobs, “Houdbaarheidstekort en begrotingsregels verliezen hun economische betekenis”,

https://esb.nu/blog/20054908/houdbaarheidstekort-en-begrotingsregels-verliezen-hun-economische-betekenis

[2] B.v., gezien hun invloed:

[2a] Raymond Gradus, Roel Beetsma, “Jacobs schetst onjuist beeld over houdbaarheidssaldo”, Me Judice, 13 september 2017.

http://www.mejudice.nl/artikelen/detail/jacobs-schetst-onjuist-beeld-over-houdbaarheidssaldo

[2b] Raymond Gradus, “Miljoenennota 2019: Dansen op de vulkaan”, Me Judice, 19 september 2018.

http://www.mejudice.nl/artikelen/detail/miljoenennota-2019-dansen-op-de-vulkaan

p.m. Ik weet niet wat hij zijn studenten op de mouw spelt maar:

Nederland had eind 2008 een werkelijke overheidsschuld van € 106 mld. (16,3% bbp), voornamelijk door de acquisitie in 2008 van € 85 mld. financieel vast actief door de bankencrisis. Dat geld kwam vrij snel met rendement terug.

[3] Twee jaar geleden haalde ik een reactie op het artikel van

Dick van Wensveen, “Houdbaarheidssaldo: een misleidend kompas voor het begrotingsbeleid”, Me Judice, 29 augustus 2017.

http://www.mejudice.nl/artikelen/detail/houdbaarheidssaldo-een-misleidend-kompas-voor-het-begrotingsbeleid

de hele berekening van het houdbaarheodssaldo in het licht van de ontwikkeling van de belastingclaim op het pensioenvermogen t/m 2060 al eens onderuit. Zie reactie 2 aldaar. Uiteraard was er geen politieke econoom die reageerde.

[4]ECB,”Addressing the causes of low interest rates”

https://www.ecb.europa.eu/press/key/date/2016/html/sp160502.en.html

[5] ECB, “Asset purchase program”,

https://www.ecb.europa.eu/mopo/implement/omt/html/index.en.html

[6] https://nos.nl/artikel/2197618-pensioengeld-en-vermogen-vooral-belegd-in-het-buitenland.html

[7a] Doorsneepremie bron CPB, blz 3.

“De kosten voor de transitiegeneraties in de vorm van gemiste pensioenopbouw of benodigde extra premie-inleg in uitkeringsovereenkomsten en premieovereenkomsten samen bedragen ruwweg 100 mld euro.”

https://www.cpb.nl/publicatie/afschaffing-doorsneesystematiek-mogelijke-transitiepaden

Uiteraard zou het CPB het CPB niet zijn als je ook op een geheel ander bedrag kunt uitkomen:

https://www.volkskrant.nl/economie/pensioenhervorming-valt-40-miljard-goedkoper-uit-dan-verwacht~bfc132ea/

[7b] op basis van 150% dekkingsraad tekort berekening

https://statistiek.dnb.nl/downloads/index.aspx#/details/financi-le-positie-van-pensioenfondsen-maand/dataset/9e3b30ca-a670-4e4e-ae03-af3ac5fb879a/resource/a23304f0-094a-47c4-b69c-5691ab2f08bc

Pensioenvermogen pensioenfondsen 31/7/2019 € 1.524 mld. De dekkingsgraad bedraagt 100,6%, derhalve bedraagt de pensioenverplichting € 1.514 mld. en 50% extra dekkingsgraad is dus € 757 mld. tekort.

Het percentage van 150% is terug te vinden in deze studie uit 2004 (!)  op pagina 75.

https://www.cpb.nl/publicatie/naar-een-schokbestendig-pensioenstelsel-verkenning-van-enkele-beleidsopties-op-pensioenge

[8] Door het Koninklijk Actuarieel Genootschap worden een fors aantal kanttekeningen geplaatst bij de CPB systematiek

AG, “Vervolgnotitie Koninklijk Actuarieel Genootschap inzake
afschaffing doorsneesystematiek ”

https://www.ag-ai.nl/view.php?action=view&Pagina_Id=817

en

AG, “NOTITIE Implicaties bij afschaffing doorsneesystematiek”

https://www.ag-ai.nl/download/30791-160628_Implicaties+bij+afschaffing+doorsneesystematiek_AG_Pensioenen.pdf

Het AG komt hier op een tekort van € 41 mld.

[9]Harrie Verbon, “CBS en CPB overdrijven groei AOW-uitgaven”, Me Judice, 5 april 2019.

http://www.mejudice.nl/artikelen/detail/cbs-en-cpb-overdrijven-groei-aowuitgaven

[10]CPB, “Een meer uniforme belasting van kapitaalinkomen”

https://www.cpb.nl/sites/default/files/publicaties/download/cpb-policy-brief-2015-16-een-meer-uniforme-belasting-van-kapitaalinkomen.pdf

[11] Vox, Robert J. Gordon, Hassan Sayed, “The industry anatomy of the transatlantic productivity growth slowdown: Similarities outweigh the differences”

https://voxeu.org/article/industry-anatomy-transatlantic-productivity-growth-slowdown

[12] Yvonne Hofs, “De sluipmoord op het welvaartsvaste pensioen”

https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/de-sluipmoord-op-het-welvaartsvaste-pensioen~be97b767/

“Tussen 1990 en 2008 hebben bijna alle pensioenfondsen de eindloonregeling ingeruild voor een middelloonregeling. In 1995 zat nog 75 procent van de werknemers in een eindloonregeling, in 2012 is dat nog maar 0,6 procent.”

[13] Om geen demagogie te bedrijven vermeld ik voor de goede orde dat de belastingopbrengst op de pensioenuitkeringen die bij voorheffing 30% bedraagt, wegvalt als we de belastingclaim tegen 30% gaan innnen. Aangezien de premie normaal tegen 52% wordt belast is er sprake van een voordeel van de staat van 22%. als premie en uitkering gelijk zijn. Die beleggingsopbrengsten op de belastingclaim zullen we wel missen, maar die werd toch al niet in de boeken verantwoord.

[14] https://www.consultancy.nl/nieuws/17289/nederland-heeft-zesde-grootste-pensioenkapitaal-ter-wereld

Advertenties

From → 0. Permanent

2 reacties
  1. Dhr JC Kortekaas permalink

    “Volgens Jacobs heeft het beleid van de ECB nauwelijks (“enige tienden van procenten”) de huidige lage rente veroorzaakt”

    Grappig.
    De economen van DNB schatte onlangs in 3,3%

    https://fd.nl/beurs/1279127/dnb-economen-alarmbel-obligatiemarkt-ditmaal-geen-reden-tot-zorg

    “Ditmaal is er echter iets opmerkelijks aan de hand. Door de jarenlange opkoopoperaties van centrale banken, bekend als kwantitatieve verruiming oftewel ‘QE’, en de aanhoudend lage inflatie is de termijnpremie helemaal verdwenen. De onderzoekers schrijven dat deze risico-opslag volgens schattingen sinds 2008 is gedaald van 3% naar -0,3%”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: