Spring naar inhoud

Het onafhankelijk begrotingstoezicht van de RvS

17 april 2019

_____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

“De Nederlandse overheidsfinanciën staan er goed voor, maar Nederland moet niet op zijn lauweren gaan rusten. Er zijn zeker vier EU-landen met een (hoger) begrotingsoverschot en er zijn negen landen met een lagere schuldquote dan Nederland. Een Europese rapportage classificeert de structurele houdbaarheid van de overheidsfinanciën op de langere termijn als ‘medium’. Nederland is, met andere woorden, een ‘middenmoter‘.”[1]

Aldus de normatieve beoordeling van de naleving van de Europse begrotingsregels van de Raad van State, waaraan de kersverse vice-president Mr. Th.. C. de Graaf zijn naam gaf. Zijn beoordeling is op zijn minst opmerkelijk en zoals we hier zullen aantonen volstrekt losgezongen van de werkelijkheid en volstrekt onvolledig. Met de Eerste Kamer kunnen we dit instituut dus ook wel bij het oud vuil zetten. Er is daarbij sprake van een bestendige gedragslijn van die pennenlikkers bij de Raad van State.[8]

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

§1 Inleiding

De Afdeling advisering van de Raad van State is belast met het onafhankelijkbegrotingstoezicht op de naleving van de (Europese) begrotingsregels, bedoeld in het Verdrag inzake Stabiliteit, Coördinatie en Bestuur (VSCB) en artikel 5 van Verordening (EU) 473/2013. Het is de taak van de onafhankelijkebegrotingstoezichthouder om een beoordeling op te stellen over de vraag of wordt voldaan aan de (Europese) begrotingsregels. De Afdeling werkt voor haarbeoordeling nauw samen met het Centraal Planbureau (CPB). De taakverdeling houdt in dat het opstellen van onafhankelijke economische en budgettaire ramingen en analyses is belegd bij het CPB; de Afdeling advisering is belast met de meer normatieve beoordeling van de naleving van de (Europese) begrotingsregels.

De “normatieve beoordeling” bestaat voor ca 99,9 % uit het klakkeloos overschrijven van de gegevens uit CBS Statline [2] en de Macro-Economische Verkenning 2019 [3] en het Centraal Economisch Plan 2019 [4] van het CPB. En dit alles zonder noemenswaardige toegevoegde waarde.

De volgende cijfers door het CBS en CPB gepubliceerde cijfers zijn voor ons verdere betoog relevant [2,3,4 & 5]:

Tabel 1 relevante cijfers van het CBS en CPB 2015-2020

§2 Europese begrotingsregels

De Europese begrotingsregels horen natuurlijk rekening te houden met de per land specifieke lokale situatie. Voor Nederland zijn de volgende bijzonderheden relevant:

(a) Nederland kent een uitgebreid pensioenstelsel voor werknemers (tweede pensioenpijler) en particuliere verzekeringen en eigen regelingen (derde pensioenpijler). De omvang van dat pensioenvermogen bedraagt eind 2018 € 1.549 mld. en de staat heeft hierop een belastingclaim van € 542 mld. Sinds 1/1/2019 nam dat pensioenvermogen met € 759 mld. toe en de belastingclaim dus met €266 mld. In werkelijkheid moet je inclusief derde pensioenpijler eerder aan een pensioenvermogen van € 1.720 mld. en een belastingclaim van € 602 mld. denken, maar onze overheid is niet in staat om deze cijfers op te hoesten.

(b) De pensioenen van de ambtenaren zijn afgefinancieerd. Het pensioenvermogen van ABP en PFZW bedroeg eind 2018 € 1.171 mld. Na aftrek van de belastingclaim, die al in (a) is begrepen gaat het om € 761 mld. Kom daar in de andere EU-landen eens om? Sinds 1/1/2019 nam dat pensioenvermogen, na aftrek van de belastingclaim met € 570 mld. toe.

(c) Mede door de hypotheekrente-aftrek hebben de Nederlandse burgers een forse hypotheekschuld. Voor de vrije sector zijn de langlopende huurschulden overigens net zo groot, zo niet groter, dan bij het bezit van een eigen woning. Als de huurpenningen niet meer betaald kunnen worden, wordt je ook je huis uitgezet. Het bijzondere karakter van die hypotheekschuld is dus niet zo een-twee-drie duidelijk. Dat er nog ca € 135 mld. aan kapitaalverzekeringen lopen die de schuld verkleinen en die niet in de boeken staan, had ook wel vermeld mogen worden.

(d) Vermogen dat privé als pensioenvoorziening wordt aanghouden is niet meer liquide dan het vermogen bij pensioenfondsen en verzekeringsmaatschappijen als je ten minste later niet op een houtje wilt bijten en dat vermogen verstandig hebt belegd.

Bij een normatieve beoordeling van de Europese begrotingsregels zou met bovenstaande bijzonderheden rekening behoren te worden gehouden. Door gebrekkige Nederlandse diplomatie is dat niet het geval. Ook de Raad van State laat het in zijn normatieve beoordeling afweten. Wel murmelt de RvS nog iets over

Nederland wijkt internationaal vergeleken af door het grote opgebouwde pensioenvermogen waar in de methode van de Commissie minder rekening mee wordt gehouden. [ 1, blz. 15]

zonder daar overigens getalsmatig of normatief enige consequentie aan te verbinden.

§3 EMU-overheidssaldo en EMU-overheidsschuld

Tabel 2 Werkelijk overheidssaldo en overheidsschuld 2015-2018 

In tabel 2 valt te zien wat het werkelijke overheidssaldo en de overheidsschuld voor de jaren 2015 – 2018 bedroeg. Gezien de moeilijk voorspelbare omvang van het pensioenvermogen eind 2019 en 2020 zijn die cijfers in deze bijdrage achterwege gebleven. Helaas vermeldt de Raad van State  hierover niets en geeft zijn analyse op dit punt “weinig inzicht en nauwelijks concrete aanknopingspunten”, terwijl het zeker niet over de postzegelkas gaat. Dat de staat een fors beleggingsrisico loopt over het pensioenvermogen, had de Raad van State wel eens mogen vermelden.

Het zal uit de cijferopstelling duidelijk zijn dat zowel het overheidssaldo als de overheidsschuld voor Nederland een sterk academisch karakter heeft dat ik graag overlaat aan die macro-economen, of eerder politieke economen die zich al jaren druk maken over het structurele overheidssaldo met één cijfer achter de komma. [6]

§4 Houdbaarheid overheidsfinanciën

In een oudere bijdrage heb ik al eens aandacht besteed aan de discrepantie tussen de ontwikkeling van het pensioenvermogen en de ontwikkeling van het houdbaarheidstekort. Dat probleem blijft onverkort bestaan.

De raad van State schrijft over dit onderwerp:

Hoofdstuk 5 van het Stabiliteitsprogramma gaat in op de houdbaarheid van de overheidsfinanciën. Het CPB raamt het actuele houdbaarheidssaldo van Nederlandop -0,4%. Daarbij spelen vooral de gevolgen van de vergrijzing een rol. De vergrijzing zorgt er in de Nederlandse situatie voor dat de zorguitgaven zullen stijgen. Pensioenvermogen zal worden ontspaard en dat zal leiden tot bestedingen die tot belastinginkomsten zullen leiden. De Europese Commissie raamt de houdbaarheid anders en komt tot een lange termijn houdbaarheidstekort van -3,0%. Dit wordt in het Stabiliteitsprogramma verklaard door erop te wijzen dat de Commissie minder nadruk legt op de oploop van de belastinginkomsten als gevolg van het tot uitkering komen van pensioenvermogens. Nederland wijkt internationaal vergeleken af door het grote opgebouwde pensioenvermogen waarin de methode van de Commissie minder rekening mee wordt gehouden. {1, blz 15]

De Raad van State had natuurlijk ook kunnen opschrijven dat de Europese Commissie noch kan rekenen noch kan boekhouden. Dat is een bestendige gedragslijn sinds 2009. [8] Overigens geldt dit ook voor de Nederlandse overheid en de Nederlandse media.. Daar heeft Nederland flink last van gehad en we zijn met dat wanbeleid ook flink wat bbp en belastingopbrengst misgelopen.

De Raad van State schreef, zoals we boven zagen:  “Pensioenvermogen zal worden ontspaard en dat zal leiden tot bestedingen die tot belastinginkomsten zullen leiden.”. De RvS vergeet erbij te vertellen dat er ook weer pensioenvermogen wordt opgebouwd door de jongere deelnemers. Per saldo neemt het pensioenvermogen in geld tot 2060 toe, hoewel het pensioenvermogen in % bbp door de vergroening afneemt. [9] Er komt dus helemaal geen geld vrij om de stijgende zorgkosten op te vangen en de pensioenpot en daarmee de belastingclaim blijft gewoon oplopen.

Tabel 3 Inconsistenties in het cijfermateriaal

Het rendement op de belastingclaim bedroeg in 2017 ca € 29,3 mld. (2009: € 32,5 mld. ), dat rendement fluctueert van jaar tot jaar aanzienlijk. We boeken de rentelast wel maar het inkomen op de overheidsschuld, dat in de pensioenpot is belegd, niet. Zou de RvS daar niet wat van moeten vinden? Dat die EU-bobo’s daar niets van vinden valt nog wel te begrijpen, de balans van Griekenland was voor hun ook al te moeilijk.

§5 Collectieve lastenquote

In de pers is veel aandacht besteed aan de ontwikkeling van de collectieve lastenquote die in percentage van het bbp steeg van 2015 36,9% naar 39,3% in 2020. De jaarlijkse toename van het pensioenvermogen wordt belast bij uitkering tegen gemiddeld 35%. Als die toename verdient wordt is dat bedrag begrepen in het bbp. Je moet dus bij de jaarlijkse lastenquote de toename op de belastingclaim voor de lastendruk meenemen (matching principle) en zo vielen we dus b.v. in 2014 flink in de prijzen.

We zullen die aangepaste quote eens verstrekken voor de jaren 2007-2020 (zie ook de deze bijdrage) :

Tabel 4 Collectieve lastenquote

(a) De Raad van State is dus rijkelijk laat met het wijzen op de collectieve lastenquote en had in 2014 al aan de bel moeten trekken.

(b) Ook een vergelijking met andere landen in OECD verband is daarmee zinloos geworden, maar we doen het toch maar even:

(click op grafiek of Ctrl+ om te vergroten)

Ter herinnering de werkelijk schuld voor Nederland bedroeg een actief van € 126 mld. per eind 2017 (tabel 2).

§6 Conclusie

Ik denk dat de Graaf zich nog eens flink moet gaan inlezen. De NRC die het persbericht van de Raad van State klakkeloos overpende overigens ook.[9]

Vragen die dringend op beantwoording wachten:

(a) Hoe groot is het pensioenvermogen inclusief derde pensioenpijler, na afbouw pensioen in eigen beheer, werkelijk als je alle pensioenvoorzieningen meeneemt?

(b) Wat is het gemiddelde percentage voor belastingen en sociale premies over die belastingclaim bij uitkering?

(c) Wat zijn gevolgen van een rentestijging voor de schatkist ( hogere rente overheidsschuld en rendement belastingclaim pensioenen). Is de risicoanalyse van de RvS dus niet een beetje karig?

(d) Het parlement en de Nederlandse regering hebben nauwelijks iets te zeggen over het beleggingsbeleid van de belastingclaim. Waarom zwijgt de RvS daarover in alle talen, hoewel dat een democratisch deficit van de eerste orde is?

(e) Wat gebeurt er als de pensioenuitkeringen worden gekort en hoeveel belasting loopt de overheid dan mis en heeft zij dus in het verleden tegen 52% weggegeven?

(f) Wie peutert de Europese commissie en in het bijzonder die ijdeltuit Timmersmans, die toch beter zou moeten weten, eens aan hun verstand wat de werkelijk financiële positie van de Nederlands overheid is?

(g) Hoeveel van de “negen landen met een lagere schuldquote dan Nederland” blijven er over als je de belastingclaim op het pensioenvermogen wèl in aanmerking neemt?

(h) Waarom doeken we die omkeerregel pensioenen dus niet gewoon op?

Van de Raad van State hebben we kennelijk normatief noch inhoudelijk iets te verwachten.

____________________

Laatst bijgewerkt 18 april 2019

[1] Raad van State, “Raad van Sta­te in voor­jaars­rap­por­ta­ge: re­ge­ring, houd ruim­te voor her­vor­min­gen”

https://www.raadvanstate.nl/actueel/nieuws/@114906/raad-state-0/

[2] CBS Statline, CBS, Opendata, “Overheid; Overheidssaldo en overheidsschuld 1995-2017”

https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/82565NED/table?ts=1520271585649

https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84114NED/table?ts=1555576423657

[3] Macro-Economische Verkenning 2019

https://www.cpb.nl/publicatie/macro-economische-verkenning-mev-2019

[4] CPB Centraal Economisch Plan 2019

https://www.cpb.nl/centraal-economisch-plan-cep-2019

[5] Zie de bijdrage Pensioenvermogen voor de complete cijferrreeks.

[6] http://www.mejudice.nl/artikelen/detail/het-imf-slaat-de-plank-mis-met-pleidooi-voor-budgettaire-expansie

[7] Dat de Eeuropese Commissie geen balans kon lezen bleek uit de volgende belsissing

On 2 December 2009, following a recommendation from the Commission, the Council decided, in Council Decision 2010/287/EU1, that an excessive deficit existed in the Netherlands. The Council noted that the general government deficit planned for 2009 was 4,8 % of GDP, thus above the 3 %-of-GDP Treaty reference value while the generalgovernment gross debt was planned to reach 59,7 % of GDP in 2009, thus below the 60 %-of-GDP Treaty reference value. The general government deficit and debt for 2009 were subsequently revised to 5,6 % and 60, 8 % of GDP, respectively.

Klik om toegang te krijgen tot 2014-06-17_nl_126-12_council_con_en.pdf

In werkelijkheid was de overheidsschuld eind 2009 € 74,1 mld. of 11,9% bbp.

Onze regering was met name verantwoordelijk voor deze onjuiste interpretatie van de fiananciële positie van de overheid waarbij de Nederlandse diplomatie volstrekt faalde. De Raad van State droeg daar jaarlijkse zijn steentje aan bij.

[8] Het houdbaarheidssaldo van de maand bij toch niet zo constante arrangementen.

Klik om toegang te krijgen tot cpb-achtergronddocument-de-naakte-feiten-over-de-nederlandse-overheidsschuld.pdf

[9] https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/2017-european-semester-stability-programme-netherlands-nl_0.pdf

We ontlenen hieraan de gevens voor de pensioenfondsen naar de stand april 2017:

De paarse cellen zijn door mij toegevoegd. Duidelijk is dat het pensioenvermogen en de belastingclaim blijven toenemen ondanks de daling in % bbp na 2030.

Uiteraard publiceren die sukkels bij het CPB in deze hele publicatie op grond van een bestendige gedragslijn geen bbp-cijfers zodat al die % bbp-cijfers slechts beperkt nuttig zijn en je zelf maar wat moet klussen.

[9] https://www.nrc.nl/nieuws/2019/04/15/raad-van-state-stijgende-lastendruk-voor-huishoudens-zorgwekkend-a3956928

From → 1. Actueel

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: